Yapay Zekâ Algı ve Tutum Ölçeği (YAZAT-24)

Artificial Intelligence Perception and Attitude Scale (AIPAS)

ÖLÇME ARACINI İNDİRMEK İÇİN TIKLAYIN

ÖLÇEĞİN MAKALESİNİ OKUMAK İÇİN TIKLAYIN

UYGULAYICILAR/ARAŞTIRMACILAR İÇİN ÖLÇME ARACI KULLANIM REHBERİ

Bu ölçme aracı, okuryazar tüm bireylerde yapay zekâ algı ve kullanım tutumlarını ölçmek için uygundur. Ölçme aracı, katılımcıların yapay zekâ konusundaki algılarını kapsamlı ve derinlemesine ölçmek amacıyla özel olarak tasarlanmıştır. Ölçekte toplam 24 soru yer almakta olup, her bir katılımcı için bir ölçme aracı kullanılmalıdır. Ölçek, ortalama olarak 5-7 dakikada tamamlanabilir, bu sayede katılımcıların zaman açısından da etkili bir şekilde değerlendirilmesi sağlanır.

Ölçme aracında 24 adet soru bulunmaktadır. Uygulayıcılar, her bir katılımcı için bir ölçme aracı kullanmalıdır. Ölçme sürecinde, katılımcılara yönergelerin açık bir şekilde açıklanması ve cevaplamaları için yeterli zaman verilmesi önerilir. Ölçme aracı, 4 alt boyuttan oluşmaktadır. Bunlar Olumlu Algı (1. – 11. maddeler), Olumsuz Algı (12. – 19.maddeler), Medya Üretim Tutumu (20. – 22. Maddeler) ve Sohbet Robotu Kullanım Tutumu (23 – 34. maddeler)’dir. Bu alt boyutlar, bireylerin yapay zekâya dair çok yönlü algılarını ve tutumlarını değerlendirmek için özel olarak geliştirilmiştir ve her biri farklı bir perspektifi ölçmektedir.

Bireylerin, yapay zekâya dair algıları ve tutumlarını ölçen YAZAT-24 ölçeği dört (4) alt boyutu olan 24 maddeden oluşan yedili likert tipinde geliştirilen bir ölçektir. Likert ölçeği, bireylerin yapay zekâ konusundaki çeşitli algılarını hassasiyetle ölçmeyi amaçlamaktadır. Katılımcılar, her madde için 1 (kesinlikle katılmıyorum) ile 7 (kesinlikle katılıyorum) arasında puanlama yapar.

Ölçeğin Açımlayıcı Faktör Analizinden (AFA) elde edilen KMO değeri .94 olarak hesaplamış ve Barlett test değeri 19028.027, p<,001 olarak bulunmuş ve değişkenlerin faktörlenebilir derecede olduğu ortaya saptanmıştır. Bu değerler, örneklemin yeterli büyüklükte olduğunu ve değişkenler arasında anlamlı ilişkiler bulunduğunu göstererek AFA’nın güvenilir bir şekilde gerçekleştirilebileceğini işaret etmektedir.

Ölçeğin faktörlü yapısına ait AFA sonuçlarına göre açıklayıcı varyans oranlarının toplamı, direct oblimin döndürme sonucunda; olumlu algı alt boyutu için %46.90, olumsuz algı alt boyutu için %63, medya üretim tutumu alt boyutu için %70,20 ve sohbet robotu kullanım tutumu ile birlikte toplam %75.17 oranında açıklayıcılık kapsamı olduğu kümülatif olarak bulgulanmıştır. Bu sonuçlar, ölçeğin her bir alt boyutunun önemli bir varyansı açıkladığını ve maddelerin faktör yapılarına yüksek uyum gösterdiğini doğrulamaktadır. χ²/sd=.54, RMSEA= .07, CFI= .97, TLI= .97 ve SRMR= .04 olarak bulunmuştur. AFA sonuçlarına göre .74 ile . 95 arasında değiştiği saptanmıştır. Tabachnick ve Fidell (2015) faktör yükünün .55 ile .62 arasında olmasının “iyi” .63 ile .70 arasında olmasını “çok iyi” ve .71 ve üzerinde olmasını “mükemmel” olarak değerlendirmektedir. Bu durumda ölçeğin elde edilen faktör yüklerinin çok iyi bir durumda olduğu söylenilebilir.

Dört faktörlü olarak belirlenen ölçeğin birinci ve ikinci düzey Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) aracılığıyla ayrı ayrı test edilmiştir.

Birinci düzey DFA sonuçlarına göre maddelerin faktör yükleri .72 ile .98 arasında değiştiği gözlenmektedir. Ölçeğim dört boyutlu yapısına uygun olarak yapılan birinci düzey DFA analizine ilişkin istatistikleri χ²/sd =9.59, RMSEA = .10, CFI = .95, TLI = .94 ve WRMR = 2.07 olarak bulunmuştur. İkinci düzey DFA analizi ölçekte yer alan faktör yükleri .72 ile .99 arasında değiştiği ve ölçeğin dört düzeyli yapısına ilişkin model-veri uyum yapısına uygun olarak hazırlanan; madde 4 ve madde 5 arasında, madde 14 ve madde 15 arasında, madde 14 ve madde 17 arasında ve son olarak madde 17 ve madde 18 arasında yapılan bağlamalar sonucuna ilişkin istatistikleri χ²/sd =5.32, RMSEA =.07, CFI = .97, TLI = .97, WRMR = 1.37 olarak saptanmıştır. Bu durumda ölçeğin 4 boyutlu uyum değerlerinin kabul edilebilir aralıkta olduğu söylenebilir (Brown, 2006; Kline, 2005; Tabachnick ve Fidell, 2015).

Birinci düzey: Madde yükleri 0,72–0,98; χ²/df = 9,59, RMSEA = 0,10, CFI = 0,95, TLI = 0,94, WRMR = 2,07
İkinci düzey: Madde yükleri 0,72–0,99; χ²/df = 5,32, RMSEA = 0,07, CFI = 0,97, TLI = 0,97, WRMR = 1,37

Cronbach Alfa değerleri:

Olumlu Algı: α = 0,96
Olumsuz Algı: α = 0,92
Medya Üretim Tutumu: α = 0,94
Sohbet Robotu Kullanım Tutumu: α = 0,90
Genel Ölçek: α = 0,96

Kayış, (2014) güvenirlik katsayısı olan Cronbach Alpha değerinin .80 ve üzeri olmasının ölçeğin yüksek derece güvenirliğe sahip olduğunu belirtmiştir. Bu durumda ölçeğin tüm alt boyutlarının yapısının yüksek derecede iç tutarlığa sahip olduğu söylenebilir.

Ölçme aracının geçerlik ve güvenirlik analizleri tüm sorular, 4 alt boyut toplam puanı şeklinde yapılmıştır. Ancak araştırmacılar ve kullanıcılar Cronbach Alpha değerleri (Olumlu Algı: .96, Olumsuz Algı: .92, Medya Üretimi= .94, Sohbet Robotu Etkileşimi: .90) doğrultusunda toplam puanı:

TOPLAM PUAN = (Olumsuz Algı Alt boyutu MADDELER TERS ÇEVRİLEREK + Olumlu Algı Alt boyutu + Medya Üretim Tutumu Alt boyutu + Sohbet Robotu Etkileşimi Tutumu Alt boyutu) şeklinde ya da
TOPLAM PUAN = (Olumlu Algı Alt boyutu + Medya Üretim Tutumu Alt boyutu + Sohbet Robotu Etkileşimi Tutumu Alt boyutu) şeklinde ya da
TOPLAM PUAN = [(Olumlu Algı Alt boyutu + Medya Üretim Tutumu Alt boyutu + Sohbet Robotu Etkileşimi Tutumu Alt boyutu) – Olumsuz Algı Alt boyutu] şeklinde de

hesaplayarak, ilgili analizleri gerçekleştirebilir. Bunun yanı sıra her alt boyut ayrı şekilde de analiz edilebilir.

Geliştirdiğim ölçme aracını atıf gösterilmesi ve bilimsel araştırmalarla sınırlı olmak kaydıyla kullanılmasına izin veriyorum. İzin alınmasına lüzum yoktur.

Ölçeğin Faktörleri ve İlgili Madde Dağılımları

*Olumlu Algı:*	1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11.
*Olumsuz Algı:*	12-13-14-15.16-17-18-19.
*Medya Üretim Tutumu:*	20-21-22.
*Sohbet Robotu Kullanım Tutumu:*	23-24.

Künyesi: Dinler, H. (2025). Development of the Artificial Intelligence Perception and Attitude Scale (AIPAS). Bartın University Journal of Faculty of Education, 14(4), 1283-1304. https://doi.org/10.14686/buefad.1602673